દિવાળી માત્ર દીવાઓ અને રોશનીનો તહેવાર નથી, પરંતુ ભારતીય સંસ્કૃતિ, આસ્થા અને પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલો મહત્વપૂર્ણ ઉત્સવ છે. ઘરના આંગણે પ્રગટતા માટીના દીવા અને પરિવાર સાથે થતી ઉજવણી ભારતીય સમાજની સાંસ્કૃતિક ઓળખનો અભિન્ન ભાગ છે.
જોકે, દર વર્ષે દિવાળી નજીક આવતાં જ ફટાકડાથી થતા પ્રદૂષણ, શ્વાસની બીમારીઓ, મીઠાઈમાં રહેલી ખાંડ અને તહેવારો દરમિયાન થતા ખર્ચ જેવા મુદ્દાઓ ચર્ચામાં આવે છે.
આ ચર્ચાઓ જરૂરી છે, પરંતુ તેની સાથે એક પ્રશ્ન પણ ઊભો થાય છે. શું પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્ય અંગેની જાગૃતિ દરેક તહેવાર માટે સમાન રીતે લાગુ કરવામાં આવે છે? દિવાળી અને ક્રિસમસ જેવા તહેવારોના મીડિયા કવરેજમાં ખરેખર કોઈ તફાવત છે?
દિવાળી પર ફટાકડા અને પ્રદૂષણનો મુદ્દો કેમ ચર્ચાય છે?
દિવાળી દરમિયાન ફટાકડા ફોડવાથી હવામાં પ્રદૂષક કણો અને હાનિકારક વાયુઓનું પ્રમાણ ટૂંકા સમય માટે વધી શકે છે. આ બાબતને અનેક વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોમાં નોંધવામાં આવી છે.
પરંતુ શહેરોમાં હવાના પ્રદૂષણ માટે માત્ર ફટાકડા જ જવાબદાર નથી. વાહનોનો ધુમાડો, ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન, બાંધકામની ધૂળ, પરાળી સળગાવવી અને હવામાનની પરિસ્થિતિ પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેથી દિવાળીના પ્રદૂષણ અંગે ચર્ચા કરતી વખતે વર્ષભરના પ્રદૂષણના અન્ય કારણોને અવગણવા યોગ્ય નથી.
ક્રિસમસની ઉજવણીની પર્યાવરણીય અસર અંગે પણ ચર્ચા જરૂરી
ક્રિસમસ દરમિયાન અનેક સ્થળોએ કૃત્રિમ વૃક્ષો, પ્લાસ્ટિકની સજાવટ, ભેટોના પેકેજિંગ અને મોટા પ્રમાણમાં લાઇટિંગનો ઉપયોગ થાય છે.
આ પ્રવૃત્તિઓની પણ પર્યાવરણ પર અસર થઈ શકે છે. જોકે, તેની અસર સામગ્રી, ઉપયોગની આવર્તનતા, વીજળીના સ્ત્રોત અને કચરાના નિકાલ જેવી બાબતો પર આધાર રાખે છે.
દિવાળી દરમિયાન ફટાકડાથી થતા પ્રદૂષણની જેમ ક્રિસમસ દરમિયાન ઊભા થતા પ્લાસ્ટિક કચરા અને ઊર્જાના વપરાશ અંગે પણ જાગૃતિ જરૂરી છે.
અહીં મુદ્દો કોઈ એક તહેવારનો વિરોધ કરવાનો નથી, પરંતુ દરેક ઉજવણી માટે પર્યાવરણ પ્રત્યે જવાબદાર અભિગમ અપનાવવાનો છે.
રાજકીય નેતાઓ અને બ્રાન્ડ્સની જવાબદારી
તહેવારો દરમિયાન રાજકીય પક્ષો અને મોટી કંપનીઓ દ્વારા શુભેચ્છા સંદેશાઓ, જાહેરાતો તથા જાગૃતિ અભિયાનો ચલાવવામાં આવે છે.
જો કોઈ સંસ્થા એક તહેવાર દરમિયાન પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્યની જવાબદારી પર ભાર મૂકે છે, તો અન્ય તહેવારો દરમિયાન પણ સમાન સિદ્ધાંતોને મહત્વ આપવું જોઈએ.
જાહેર જીવનમાં સાતત્યપૂર્ણ અભિગમ વિશ્વસનીયતા વધારવામાં મદદરૂપ બને છે.
ભારતીય પરંપરાઓનું સન્માન અને પર્યાવરણની સુરક્ષા સાથે શક્ય
દિવાળીની ઉજવણી અને પર્યાવરણની સુરક્ષા એકબીજાના વિરોધી નથી.
માટીના દીવા પ્રગટાવવા, સ્થાનિક કારીગરોને પ્રોત્સાહન આપવા, બિનજરૂરી કચરો ઘટાડવા અને જવાબદારીપૂર્વક ઉજવણી કરવા જેવા પગલાં દ્વારા પરંપરાઓનું જતન કરી શકાય છે.
તેવી જ રીતે ક્રિસમસ અને અન્ય તહેવારોમાં પણ ફરી ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવી સજાવટ, ઊર્જાની બચત અને કચરાનું યોગ્ય સંચાલન અપનાવી શકાય છે.
તહેવારો બદલાય, પરંતુ માપદંડો કેમ બદલાવા જોઈએ?
ભારત વિવિધ સંસ્કૃતિઓ અને પરંપરાઓ ધરાવતો દેશ છે. દરેક તહેવારનું પોતાનું ધાર્મિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ છે.
કોઈપણ તહેવારની ઉજવણીને માત્ર પ્રદૂષણ, ખર્ચ કે સ્વાસ્થ્યના જોખમ સુધી મર્યાદિત કરવી યોગ્ય નથી. તે જ રીતે ઉજવણીના નામે પર્યાવરણ અને જાહેર સ્વાસ્થ્યની સમસ્યાઓને અવગણવી પણ યોગ્ય નથી.
સાચો પ્રશ્ન દિવાળી કે ક્રિસમસમાંથી કયો તહેવાર વધુ સારો છે તે નથી. પ્રશ્ન એ છે કે મીડિયા, રાજકારણ અને સમાજ તમામ તહેવારો પ્રત્યે સમાન જવાબદારી અને સન્માનનો અભિગમ અપનાવે છે કે નહીં.
પરંપરાઓનું ગૌરવ જળવાય અને પર્યાવરણની પણ સુરક્ષા થાય, એવો સંતુલિત અભિગમ જ દરેક તહેવારની ઉજવણીને વધુ અર્થપૂર્ણ બનાવી શકે છે.
